Katarakt (Göze Perde İnmesi): Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Katarakt nedir?

Gözün içinde, renkli kısmın (iris) hemen arkasında bulunan doğal mercek, gelen ışığı gözün arkasındaki görme tabakasına (retina) odaklar. Katarakt, bu merceğin saydamlığını yitirmesidir: mercekteki proteinler bozulur ve görüntü bulanık, puslu ya da daha soluk renkli görünür.^[1]

Katarakt, gözün yüzeyinde büyüyen bir zar ya da tabaka değildir. Bulanıklaşan şey gözün içindeki mercektir; bu yüzden katarakt çoğu zaman dışarıdan görülmez.^[2]

“Göze perde inmesi” her zaman katarakt mı demektir?

Hayır. Türk Dil Kurumu sözlüğü “perde inmek” deyimini “gözde katarakt olmak” diye tanımlar ve katarakt yavaş, aylar ya da yıllar içinde gelişir.^[3][1] Ancak görmenin bir bölümünü aniden kapatan gri ya da koyu bir perde veya gölge, ani ışık çakmaları ve bir anda çok sayıda yeni uçuşan cisim görülmesi, retinanın yerinden ayrıldığını (retina dekolmanı) gösterebilir. Bu belirtiler katarakt değildir ve aynı gün göz hekimi değerlendirmesi gerektirir.^[4]

Kısacası: yavaş yavaş artan bulanıklık kataraktı düşündürür; ani perde, gölge ya da ışık çakması acildir. Bu konu ışık çakması ve perde inmesi yazısında ve retina dekolmanı sayfasında ayrıntılı anlatılır.

Katarakt belirtileri nelerdir?

Belirtiler kataraktın türüne ve ne kadar ilerlediğine göre değişir; iki gözde aynı anda ve aynı şiddette olmayabilir.^[5]

Bulanık ve sisli görme

En sık belirti, buğulu bir camın arkasından bakıyormuş gibi bulanık ve sisli görmedir. Görüntü puslu ve daha az canlı görünebilir.^[1]

Gece görme güçlüğü, kamaşma ve hale

Karşıdan gelen far ışıkları, güneş ya da lambalar daha fazla kamaştırabilir; ışıkların çevresinde halka (hale) görülebilir. Bu yakınmalar özellikle gece araç kullanırken belirginleşir.^[1][6]

Renklerin soluklaşması ve sık numara değişimi

Renkler soluk ya da sarımsı görünebilir. Gözlük kullananlar, numaralarının alışılandan daha sık değiştiğini fark edebilir.^[1][5] Bazı kişilerde merceğin çekirdeğindeki katarakt, gözü miyopiye kaydırır ve yakını bir süre gözlüksüz daha iyi görmeye başlarlar (“ikinci görme”). Bu iyileşme geçicidir ve kataraktın ilerlediğinin işareti olabilir.^[7]

Okumak için daha fazla ışık, tek gözde çift görme

Okurken daha çok ışığa ihtiyaç duymak, okumanın yavaşlaması ve kataraktlı gözde çift ya da hayalet görüntü görmek de belirtiler arasındadır.^[1][6] Tek gözde çift görme, görme keskinliği testinde her zaman ortaya çıkmayabilir; bu nedenle yakınmalarınızı muayenede anlatmanız önemlidir.^[6]

Katarakt neden olur? Risk faktörleri

Kataraktın en sık nedeni yaşlanmadır. Bunun dışında bazı durumlar kataraktla ilişkilendirilmiştir. Bu ilişkilerin çoğu gözlemsel çalışmalara dayanır; yani bir etkenin kataraktı doğrudan yaptığını kanıtlamaz.^[6]

Bebeklerde ve çocuklarda görülen katarakt farklı bir durumdur ve ayrı değerlendirilir; bilgi için bebek ve çocuklarda katarakt sayfasına bakabilirsiniz.

Katarakt türleri

Yaşa bağlı kataraktın en sık üç türü, bulanıklığın mercekte nerede olduğuna göre adlandırılır.^[6]

Tablodaki bilgiler Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) klinik kılavuzuna dayanır.^[6] Göz yaralanmasına ve uzun süreli ilaç kullanımına bağlı kataraktlar ile doğuştan kataraktlar da vardır.

Katarakt nasıl teşhis edilir? Muayenede neler yapılır?

Katarakt, göz hastalıkları uzmanının biyomikroskop (yarık lamba) muayenesiyle teşhis edilir.^[8] Kapsamlı bir göz muayenesinde genellikle şunlar yapılır:^[6][1]

• Görme keskinliği ve gözlük numarasının ölçülmesi
• Göz bebeği tepkilerinin ve göz içi basıncının değerlendirilmesi
• Göz bebeğini büyüten damlalarla merceğin, sarı noktanın (makula), retinanın ve görme sinirinin incelenmesi
• Gerektiğinde kamaşma ve kontrast duyarlılığı testleri

Göz bebeğini büyüten damlalar bir süre yakını bulanık görmenize ve ışıktan rahatsız olmanıza yol açabilir; muayeneden önce o gün araç kullanma konusunda bilgi almanız yararlı olur. Muayenenin adımları göz muayenesi sayfasında anlatılır. Ameliyat planlanırsa merceğin numarasını hesaplamak için ek ölçümler yapılır; bunlar katarakt ameliyatı sayfasında yer alır.

Katarakt damla, ilaç ya da gözlükle geçer mi?

Hayır. Var olan kataraktı ortadan kaldırdığı ya da ilerlemesini yavaşlattığı gösterilmiş bir ilaç veya damla yoktur; kataraktın tedavisi ameliyattır.^[6] Erken dönemde gözlük numarasının yenilenmesi, daha iyi aydınlatma ve büyüteç kullanmak yakınmaları bir süre hafifletebilir.^[6]

“Katarakt damlası” olarak tanıtılan ürünler için durum şöyledir:

• N-asetilkarnozin damlaları: Cochrane derlemesi, bu damlaların kataraktı gerilettiğine ya da ilerlemesini önlediğine dair ikna edici kanıt bulmamıştır.^[9]
• Lanosterol: Laboratuvar, tavşan merceği ve köpek deneylerinde umut verici bulunmuş;^[10] ancak ameliyatla çıkarılan insan katarakt dokusunda saydamlığı geri getirmemiştir.^[11] Bu yaklaşıma dayanan bir damlanın insanlarda denendiği küçük bir pilot çalışma 2026’da başlamıştır ve henüz sonucu yoktur.^[12]

Kısacası, bugün insanlarda kataraktı eriten ya da geri döndüren kanıtlanmış bir damla yoktur.

Katarakt ameliyatı ne zaman gerekir?

Ameliyat kararı yalnız görme keskinliği ölçümüne göre verilmez. Kılavuzlar; kataraktın okuma, araç kullanma, gece görme, iş ve günlük işler üzerindeki etkisini ve kişinin isteğini birlikte değerlendirmeyi önerir; tek bir test ya da eşik değer ameliyat için yeterli ölçüt sayılmaz.^[6][13] Her kataraktın hemen ameliyat edilmesi gerekmez.^[1]

Kataraktın “olgunlaşmasını” beklemek gerekmez. Günlük yaşamı etkiliyorsa her evrede ameliyat edilebilir; zamanlamaya kişi ve cerrah birlikte karar verir.^[2][6]

Ameliyat gerekmiyorsa günlük yaşamda neler yapılabilir?

Katarakt henüz günlük yaşamı belirgin etkilemiyorsa şu önlemler yakınmaları hafifletebilir:^[1][6]

• Okurken ve iş yaparken daha güçlü aydınlatma kullanmak; gerektiğinde büyüteçten yararlanmak
• Gözlük numarası değiştiyse gözlüğü yenilemek
• Güneşte UV korumalı gözlük ve siperli şapka kullanmak; sigarayı bırakmak
• Gece görüşü, haleler ya da kamaşma sorun olmaya başladıysa gece araç kullanmayı sınırlamak
• Hekiminizin önerdiği aralıklarla kontrole gitmek ve görmenizdeki değişiklikleri not etmek

Tedavi: katarakt ameliyatı ve mercek seçenekleri

Kataraktın tedavisi, bulanıklaşan merceğin ameliyatla alınması ve yerine kalıcı bir göz içi mercek konmasıdır. Dünyada en sık kullanılan yöntem, küçük bir kesiden merceğin ultrasonla parçalanıp alındığı ve katlanabilir bir merceğin yerleştirildiği fakoemülsifikasyondur; çoğunlukla yatış gerektirmeden, aynı gün içinde yapılır.^[6] Ameliyatın adımları, süresi, riskleri ve iyileşme takvimi katarakt ameliyatı sayfasında; mercek türleri ve kimlere uygun olabilecekleri akıllı mercek sayfasında ve mercek seçenekleri karşılaştırması yazısında anlatılır.

Ameliyat, kataraktın yol açtığı görme kaybını giderir; ancak sarı nokta hastalığı, glokom ya da diyabetik retinopati gibi başka göz hastalıklarına bağlı görme kaybını geri getirmez.^[14] Katarakt ameliyatının SGK ve özel sigorta kapsamına ilişkin genel bilgi katarakt ameliyatı sayfasının “SGK ve özel sigorta ile süreç” bölümünde özetlenir.

Ameliyat ertelenirse ne olur?

Katarakt çoğu zaman acil bir durum değildir; ameliyatın zamanlaması hekimle birlikte planlanır. Beklendikçe görme daha da bulanıklaşır. Kaynaklar bu konuda farklı vurgular yapar: Birleşik Krallık’ta Kraliyet Oftalmologlar Koleji’nin ortak hasta broşürü, beklemenin görmeye kalıcı zarar vermeyeceğini ve ameliyat sonucunun genellikle değişmeyeceğini belirtir.^[2] Aynı broşür ve klinik kılavuzlar, katarakt çok ilerleyip sertleştiğinde ameliyatın güçleşebileceğini, risklerin artabileceğini ve görmenin daha yavaş toparlanabileceğini de vurgular.^[2][13][6]

Seyrek olarak ileri katarakt göz içinde iltihaba ya da göz tansiyonuna yol açabilir; bu durumda ameliyat gerekli hale gelir.^[6] Uzun süre beklemenin görme kaybı, yaşam kalitesinde azalma ve düşmelerle ilişkili olduğunu bildiren çalışmalar da vardır.^[15] Bu nedenle ameliyat ertelense bile düzenli kontrol bırakılmamalıdır.

Ameliyattan sonra katarakt tekrar eder mi?

Hayır. Doğal mercek çıkarıldığı için katarakt tekrarlamaz. Ancak aylar ya da yıllar sonra, göz içi merceğin arkasındaki ince zarda (arka kapsül) bulanıklık gelişebilir. Buna arka kapsül kesifleşmesi ya da halk arasında “ikincil katarakt” denir; katarakt değildir ama benzer bulanıklık yapar ve kısa bir lazer işlemiyle tedavi edilir.^[14] Ayrıntılar ikincil katarakt ve YAG lazer sayfasında anlatılır.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Sık sorulan sorular

Katarakt kaç yaşında başlar, gençlerde görülür mü?

Yaşa bağlı katarakt en sık ileri yaşlarda görülür ve genellikle yavaş gelişir. Daha genç yaşlarda görülen kataraktlar diyabet, uzun süreli kortizon kullanımı ya da göz yaralanması gibi nedenlere bağlı olabilir ve daha hızlı ilerleyebilir.^[1][6] Bebeklerde ve çocuklarda görülen katarakt ayrı bir durumdur.

Katarakt ne kadar sürede ilerler?

Yaşa bağlı kataraktların çoğu yavaş, aylar ya da yıllar içinde ilerler; bir kişide kataraktın ne hızla ilerleyeceği önceden kestirilemez.^[1] Diyabeti olanlarda, genç yaşta gelişen kataraktlarda ve merceğin arka yüzeyine yakın (arka subkapsüler) kataraktlarda ilerleme daha hızlı olabilir.^[1][6] İlerlemeyi izlemenin yolu düzenli göz muayenesidir.

Katarakt için hangi bölüme gidilir?

Katarakt tanısı ve takibi göz hastalıkları uzmanı tarafından yapılır; tanı biyomikroskop muayenesiyle konur.^[8] Gözlükçü ya da optisyen muayenesi tanı yerine geçmez. Muayenede neler yapıldığı göz muayenesi sayfasında anlatılır.

Katarakt iki gözde aynı anda mı gelişir?

İki gözde birden görülebilir, ancak çoğu zaman aynı hızda ilerlemez ve belirtiler iki gözde farklı olabilir.^[5] İki gözde de ameliyat gerekiyorsa, ameliyatların nasıl planlandığı katarakt ameliyatı sayfasında anlatılır.

Katarakt tedavi edilmezse kör eder mi?

Katarakt ilerledikçe görme giderek bulanıklaşır ve günlük işleri yapmak güçleşir; çok ilerlemiş katarakt görmeyi işlevsel olarak büyük ölçüde kapatabilir. Ancak kataraktın yol açtığı görme kaybı ameliyatla düzeltilebilir ve beklemek çoğu kişide görmeye kalıcı zarar vermez.^[2] Çok ileri kataraktlarda ameliyat daha güç olabilir ve seyrek olarak göz içi iltihabı ya da göz tansiyonu gibi, görmeye kalıcı zarar verebilecek sorunlar gelişebilir; bu yüzden ameliyat ertelense de kontrol bırakılmamalıdır.^[6]

Katarakttan korunmak mümkün mü?

Kataraktı kesin olarak önleyen bir yöntem bilinmiyor. Sigarayı bırakmak katarakt gelişme ve ilerleme riskini azaltır; güneşte siperli şapka ve UV-B korumalı gözlük kullanmak makul önlemlerdir.^[6] Diyabet gibi hastalıkların düzenli takibi de göz sağlığı açısından önemlidir.