Şu durumlarda beklemeyin: Gözünüz ağrılı ve kırmızıysa, kontakt lens kullanırken gözünüz kızardıysa, görmeniz azaldı ya da dalgalı çizgiler, ışık çakmaları başladıysa, ışığa bakmak ağrı veriyorsa, kırmızı gözle birlikte şiddetli baş ağrısı ve bulantı varsa, gözünüz çok koyu kırmızıysa ya da göze bir şey kaçtı veya yaralandıysa bunlar göz kuruluğu olmayabilir. Randevu ya da mesaj yanıtı beklemeden aynı gün bir göz hekimine veya en yakın acil servise başvurun.[5]
Göz kuruluğu nedir?
Uluslararası kuru göz çalıştayı TFOS DEWS III, göz kuruluğunu gözyaşı filminin ve göz yüzeyinin dengesinin bozulduğu, çok etkenli ve yakınma veren bir hastalık olarak tanımlar. Gözyaşının dengesiz ve yoğun hale gelmesi, göz yüzeyinde iltihap ve hasar ile sinirlerle ilgili değişiklikler bu tabloya katkıda bulunur.[1]
Gözyaşı filmi üç bileşenden oluşur: en dışta buharlaşmayı azaltan ve kapak kenarındaki meibomian bezlerinden gelen yağ tabakası, ortada gözyaşı bezlerinden gelen sulu tabaka ve gözyaşının yüzeye tutunmasını sağlayan musin tabakası. Bu bileşenlerden herhangi birindeki eksiklik kuruluğa yol açabilir.[1][2]
Tanı için hem yakınma hem de muayenede en az bir kuruluk bulgusu gerekir. Yakınmaların şiddeti ile muayene bulguları her zaman birbirine uymaz; belirgin yakınması olup bulgusu hafif olan ya da tersi kişiler vardır.[1]
Belirtiler
- Batma, yanma, sızlama ve kum ya da yabancı cisim hissi
- Kızarıklık ve ışığa karşı hassasiyet
- Özellikle okurken ya da ekrana bakarken artan, dalgalanan bulanıklık
- Göz çevresinde ve kapaklarda yorgunluk, ağırlık hissi
- Gözde ya da çevresinde ipliksi mukus
- Kontakt lens takarken rahatsızlık ya da ağrı
- Ara ara aşırı sulanma
Sulanmanın kurulukla birlikte olması şaşırtıcı görünse de gözyaşı filmi bozulup göz tahriş olunca göz refleks olarak daha çok yaş üretir.[3][4][5]
Göz kuruluğu ağrı ya da baş ağrısı yapar mı?
Göz kuruluğu gözde batma, yanma ve sızlama şeklinde ağrı yapabilir.[5] Baş ağrısı ise hasta bilgilendirme kaynaklarında göz kuruluğunun tipik belirtileri arasında sayılmaz.[3][4][5] Uzun süre ekrana bakmaya bağlı göz yorgunluğunda kuruluk, yanma, bulanıklık ve baş ağrısı birlikte görülebilir.[10] Erişkinlerde yapılan büyük bir kayıt çalışmasında migreni olanlarda kuru göz tanısının daha sık bulunduğu gösterilmiştir; bu ilişki birinin diğerine yol açtığını göstermez.[7]
Bu nedenle sık, yeni başlayan ya da şiddetlenen baş ağrısını göz kuruluğuna bağlamadan önce nedeni değerlendirilmelidir. Kırmızı ve ağrılı gözle birlikte şiddetli baş ağrısı ve bulantı varsa beklemeden acil servise başvurun.[5]
Baş dönmesi yapar mı?
Baş dönmesi, göz kuruluğu için sayılan belirtiler arasında yer almaz.[3][5] Baş dönmesi yaşıyorsanız nedeninin ayrıca değerlendirilmesi için hekiminize başvurun.
Nedenler ve risk etkenleri
Göz kuruluğu çoğu zaman birkaç etkenin birleşimidir. Bir kısmı yaş gibi değiştirilemez, bir kısmı ortam ve alışkanlıklarla değiştirilebilir.[1]
- Yaş ve cinsiyet: 50 yaş ve üstünde ve kadınlarda daha sık görülür.[3]
- Ekran ve yoğun yakın çalışma: İnsanlar normalde dakikada yaklaşık 15 kez göz kırpar; ekran kullanırken bu sayı 5 ile 7’ye inebilir. Eksik ve seyrek göz kırpma gözyaşının çabuk bozulmasına yol açar.[6][2]
- Ortam: Klima ya da kalorifer havası, rüzgâr, toz, duman ve sigara.[5]
- Kontakt lens kullanımı.[3][5]
- Kapak sorunları: Kapak kenarı iltihabı (blefarit) ve meibomian bez işlev bozukluğu, kapağın içe dönmesi ya da göz kapağının uykuda tam kapanmaması.[4][2]
- Bazı hastalıklar: Sjögren hastalığı, romatoid artrit, lupus ve tiroid hastalığı.[4]
- Bazı ilaçlar: İdrar söktürücüler, beta blokerler, alerji ve soğuk algınlığı ilaçları (antihistaminikler), uyku ilaçları, kaygı ve depresyon ilaçları, mide yanması ilaçları.[4] Akne tedavisinde kullanılan isotretinoin kapak yağ bezlerine zarar verebilir.[2]
- Koruyucu içeren göz damlaları: Benzalkonyum klorür gibi koruyucular, sık ve uzun süreli kullanımda göz yüzeyini tahriş ederek kuruluğu artırabilir.[2]
- Göz ameliyatları: Lazerle göz numarası düzeltme ve katarakt ameliyatı kuruluğu başlatabilir ya da var olanı artırabilir.[2][4]
- Beslenme: A vitamini eksikliği seyrek ama ağır göz yüzeyi sorunlarına yol açabilir; çok kısıtlı beslenmede görülebilir.[2]
Kullandığınız bir ilacın kuruluğu artırdığını düşünüyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın; ilacı yazan hekimle konuşun.[5] Göz tansiyonu (glokom) gibi nedenlerle düzenli damla kullanıyorsanız damlanızı kesmeden kuruluk yakınmanızı göz hekiminize söyleyin; gerekirse tedavinizi o düzenler. Glokom tedavisi hakkında bilgi için glokom rehberine bakabilirsiniz.
Türleri: hangi sorun öne çıkıyor?
Eskiden göz kuruluğu “gözyaşı az yapılıyor” ve “gözyaşı çabuk buharlaşıyor” diye iki gruba ayrılırdı. TFOS DEWS III ise kuruluğa yol açan etkenleri üç başlıkta inceler:[1]
- Gözyaşı bileşenlerinde eksiklik: yağ, sulu ya da musin tabakasının yetersizliği.
- Kapak sorunları: eksik göz kırpma, kapağın tam kapanmaması, kapak kenarı ve yağ bezi hastalıkları.
- Göz yüzeyi sorunları: yüzey hücrelerinde hasar, iltihap, sinirlerle ilgili işlev bozukluğu ve kapakla göz yüzeyi arasındaki yapısal uyumsuzluk.
Kuru gözün büyük kısmı buharlaşma ağırlıklıdır; kapak yağ bezlerinin işlev bozukluğu bunun başlıca nedenlerindendir. Bir kişide birden fazla etken aynı anda bulunabilir ve zamanla değişebilir.[1][2]
Göz kuruluğu geçer mi?
Yanıt kuruluğun nedenine bağlıdır:
- Ortam ya da ekrana bağlı kuruluk: Tetikleyici azaltıldığında ve göze mola verildiğinde yakınmalar belirgin azalabilir.[2]
- Lazerle göz numarası düzeltme sonrası kuruluk: Erken dönemde sıktır ve genellikle 6 ile 12 ay içinde düzelir; küçük bir grupta daha uzun sürer ve tedavi gerektirir.[2]
- Kapak kenarı iltihabı ve yağ bezi sorunları: Çoğu zaman uzun süreli bir durumdur; düzenli kapak bakımı bırakılınca yakınmalar dönebilir.[9]
- Sjögren hastalığı gibi genel hastalıklara bağlı kuruluk: Uzun süreli tedavi ve izlem gerektirir.[2]
Uzun süren kuruluk her zaman tamamen ortadan kalkmasa da kişiye göre seçilen tedavilerle yakınmalar çoğu zaman hafifletilebilir.[2] Kontrol aralığı yakınmalarınıza, muayene bulgularına ve kullandığınız tedaviye göre hekiminiz tarafından belirlenir; steroid damla kullananların düzenli kontrolü gerekir.[2]
Tedavi edilmezse ne olur?
Göz kuruluğu okuma, ekran kullanımı ve araç kullanımı gibi günlük işleri zorlaştırabilir; uzun süren kuru gözde kaygı ve depresyon yakınmaları daha sık bildirilmiştir.[2] Ağır ve uzun süren kurulukta göz yüzeyinde hasar gelişebilir.[1] Kapak kenarı iltihabı korneayı da etkilerse görme azalabilir; bu nedenle süren yakınmalarda muayene ve düzenli izlem önemlidir.[9]
Tanı: muayenede neler değerlendirilir?
Tanı için yakınmaların yanında muayenede kuruluğu gösteren bulgular aranır: göz açıkken gözyaşı filminin ne kadar sürede bozulduğu, gözyaşının yoğunluğu (osmolarite) ya da boyalı muayenede göz yüzeyindeki hasar noktaları.[1] Kuruluğun hangi etkenden kaynaklandığını anlamak için ayrıca şunlar kullanılabilir:[1][2]
- Yakınma anketi: yakınmaların sıklığını ve günlük yaşama etkisini puanlar.
- Biyomikroskop (yarık lamba) muayenesi: kapak kenarı, kirpik dibi, bez ağızları ve göz yüzeyi incelenir.
- Gözyaşı kırılma süresi: boyasız yöntemle ya da boya damlatılarak ölçülür.
- Boyalı muayene: göz yüzeyindeki hasar alanlarını gösterir.
- Schirmer testi: kapağın içine yerleştirilen küçük bir kâğıt şeritle gözyaşı yapımını ölçer.
- Yağ bezlerinin görüntülenmesi (meibografi): bezlerdeki kaybı göstermeye yardımcı olur.
Her testin herkese yapılması gerekmez; testler yakınmaya ve muayene bulgusuna göre seçilir. Muayenede kuruluğu taklit eden durumlar da ayrılır; alerjik göz iltihabı, enfeksiyonlar ve kapak sorunları bunların başında gelir.[1] Bu durumlar için alerjik konjonktivit, konjonktivit ve keratit sayfalarına, muayenenin genel akışı için göz muayenesi sayfasına bakabilirsiniz.
Tedavi: nedene göre ve çoğu zaman birlikte
TFOS DEWS III, tedavinin kişide öne çıkan etkenlere göre seçilmesini ve çoğu zaman birkaç yöntemin birlikte kullanılmasını önerir. İlk adımlar alışkanlık ve ortam düzenlemesi ile gözyaşı desteğidir; kapak yağ bezi sorunlarında ılık kompres ve kapak bakımı eklenir; iltihabın öne çıktığı durumlarda reçeteli tedaviler gündeme gelir.[2]
Günlük alışkanlıklar ve ortam
- Ekranda ara verin ve uzağa bakın; kolay hatırlanan bir örnek, her 20 dakikada bir 20 saniye boyunca yaklaşık 6 metre uzağa bakmaktır.[8][6]
- Ekrana odaklanırken bilinçli olarak tam göz kırpmayı hatırlayın.[8]
- Ekranı göz hizasının biraz altına yerleştirin.[5]
- Kuru ortamlarda nemlendirici kullanın; rüzgâr ve dumandan yanları kapalı gözlükle korunun.[2][5]
- Sigara dumanından uzak durun ve uyku düzeninize dikkat edin.[2][5]
Ağızdan omega-3 takviyesinin yararı kesin değildir: çalışmalar çelişkilidir ve 12 ay süren büyük bir randomize çalışmada omega-3, zeytinyağı içeren plaseboya üstün bulunmamıştır. A vitamini takviyesi ise ancak eksiklik varsa yararlı olabilir.[2] Takviye başlamadan önce hekiminize danışın.
Suni gözyaşları

Suni gözyaşları göz kuruluğu tedavisinin temel taşıdır ve gerektiği sıklıkta kullanılabilir.[2][4] Ürünlerin içerikleri farklıdır; örneğin bazıları yağ tabakasını desteklemeye yönelik bileşenler, bazıları hiyalüronik asit içerir. Hangisinin uygun olduğu kuruluğun tipine göre değişir; herkes için “en iyi” tek bir damla yoktur.[2]
Koruyucu maddeler sık kullanımda göz yüzeyini tahriş edebilir. Suni gözyaşını günde altı kezden sık kullanıyorsanız ya da koruyuculara alerjiniz varsa koruyucusuz ürünler (tek kullanımlık flakonlar ya da koruyucusuz özel şişeler) önerilir.[2][4] Kontakt lensle birlikte kullanacağınız damlanın lensle kullanıma uygun olduğunu ürün bilgisinden ya da hekiminizden öğrenin. Damlalığın ucunu göze, kirpiklere ya da parmaklarınıza değdirmeyin.
Kapak bakımı: ılık kompres, masaj ve temizlik

Kapak yağ bezlerinin işlev bozukluğunda temel tedavi, bezlerdeki koyulaşmış salgıyı yumuşatan ılık kompres ve ardından yapılan nazik kapak masajıdır. Kompres ılık olmalı, cildi yakacak kadar sıcak olmamalı ve ısısı birkaç dakika korunmalıdır.[2][5] Kapak kenarını ve kirpik diplerini her gün temizlemek, hekiminizin önerdiği kapak temizleme ürünlerini kullanmak bakımın parçasıdır.[4][5] Kapak bakımı düzenli sürdürüldüğünde etkilidir; bırakıldığında yakınmalar dönebilir.[9] Evde kullanılan ısıtıcı ürünlerin bir kısmının yararı ve güvenliği araştırılmamıştır.[2]
Reçeteli tedaviler
- Kısa süreli steroid damlalar: İltihabı azaltır ve suni gözyaşına ek olarak küçük ya da orta düzeyde yakınma azalması sağlar. Uzun kullanımda göz tansiyonu ve katarakt riski taşıdığından yalnız hekim kontrolünde ve sınırlı süreyle kullanılır.[2]
- Siklosporin gibi bağışıklık düzenleyici damlalar: İltihabı uzun dönemde baskılamayı amaçlar; etkisi suni gözyaşı gibi hemen hissedilmez, yararı aylar içinde değerlendirilir.[2]
- Kapak kenarına yönelik tedaviler: Kapak kenarındaki bakteri ve akar yükünü azaltan ilaçlı temizleyiciler ve hekimin uygun gördüğü antibiyotikler.[2]
- Kişinin kendi kanından hazırlanan serum damlaları: Ağır ve diğer tedavilere yanıt vermeyen durumlarda kullanılabilir.[2]
Steroid damlaya kendi başınıza başlamayın ve eski bir şişeden yeniden kullanmayın.[9]
Gözyaşı kanalı tıkaçları
Gözyaşının boşaldığı küçük kanal ağızlarına yerleştirilen tıkaçlar, gözyaşının göz yüzeyinde daha uzun kalmasını amaçlar ve özellikle sulu tabaka eksikliğinin öne çıktığı orta ya da ağır kurulukta düşünülür. Bir Cochrane derlemesi yakınmalar ve bulgular üzerinde kesin bir yarar gösterememiştir; sulanma ve tıkacın yerinden çıkması, seyrek olarak da kanal enfeksiyonu gibi yan etkiler bildirilmiştir.[2]
Muayenehanede uygulanan bez tedavileri
Kapak yağ bezi sorunlarında kapakları ısıtıp bastıran cihazlar (termal pulsasyon) ve yoğun atımlı ışık (IPL) gibi muayenehane tedavileri de kullanılır.[2] Isıtma cihazları üretici desteği olmayan çalışmalarda düzgün yapılan ılık kompres ve kapak bakımından belirgin üstün bulunmamıştır.[2] IPL’nin kimlerde düşünüldüğü, kanıtın büyüklüğü ve sınırları göz kuruluğunda IPL tedavisi sayfasında anlatılmıştır.
Ağır ve dirençli durumlar: göz kuruluğunun ameliyatı var mı?
Göz kuruluğu için herkese uygulanan tek bir ameliyat yoktur. Ağır ve diğer tedavilere yanıt vermeyen seyrek durumlarda amniyotik zar (göz yüzeyini örten biyolojik bir zar) uygulaması ve çeşitli cerrahi girişimler gündeme gelebilir. Kapağın tam kapanmaması ya da içe dönmesi gibi yapısal sorunlarda bu sorunun kendisi değerlendirilir.[2]
| Öne çıkan etken | Muayenede ipucu | Sık kullanılan yaklaşımlar |
|---|---|---|
| Kapak yağ bezlerinin işlev bozukluğu (buharlaşma ağırlıklı) | Bez ağızlarında tıkanıklık, koyu salgı, gözyaşının çabuk bozulması | Ilık kompres, kapak masajı ve temizliği; suni gözyaşı; gerekirse reçeteli tedaviler ya da muayenehane tedavileri (ısıtma cihazları, IPL) |
| Sulu tabaka eksikliği | Gözyaşı yapımının düşük olması, yüzey boyanması | Koruyucusuz suni gözyaşı, iltihabı azaltan reçeteli damlalar, gerekirse tıkaçlar; eşlik eden genel hastalığın değerlendirilmesi |
| Kapak kenarı iltihabı (blefarit) | Kirpik dibinde kabuk, kapak kenarında kızarıklık | Günlük kapak temizliği, ılık kompres, kapak kenarına yönelik ilaçlar |
| Göz kırpma ya da kapak kapanma sorunu | Eksik göz kırpma, uykuda gözün tam kapanmaması | Göz kırpma alışkanlığı, gece göz yüzeyini koruyan önlemler (gece merhemi, nem tutan gözlük gibi), yapısal sorun varsa ayrıca değerlendirme |
| Ortam ve ekran | Yakınmaların ekran, klima ya da rüzgârda artması | Mola, ekran düzeni, nemlendirme, suni gözyaşı |
Tablo, TFOS DEWS III tedavi algoritmasının sadeleştirilmiş bir özetidir; bir kişide birden fazla satır aynı anda geçerli olabilir.[2]
Göz ameliyatı planlıyorsanız
Katarakt ya da lazerle göz numarası düzeltme ameliyatı öncesinde göz yüzeyinin düzeltilmesi, ameliyat öncesi ölçümlerin daha güvenilir olmasına, ameliyat sonrası görme dalgalanmalarının ve kuruluk yakınmalarının azalmasına yardımcı olur.[2] Kuruluk yakınmanız varsa bunu ameliyat öncesi muayenede belirtin. İlgili bilgiler için katarakt cerrahisi ve göz lazer ameliyatı sayfalarına bakabilirsiniz.
Ne zaman göz hekimine görünmeli?
Acil belirtiler sayfanın başındaki kutudadır. Bunların dışında yakınmalarınız günlük işlerinizi etkiliyorsa, suni gözyaşına rağmen sürüyorsa ya da damla ihtiyacınız giderek artıyorsa, kontakt lens kullanmak zorlaşıyorsa ya da ağız kuruluğu, eklem yakınmaları gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa randevu alarak muayene olun.[3] Muayene için iletişim sayfasından randevu alabilirsiniz.
Muayeneye hazırlık ve sorabileceğiniz sorular
- Kullandığınız bütün ilaçların ve göz damlalarının adlarını, kullanım sıklığıyla birlikte yanınızda getirin.
- Günlük ekran sürenizi, kontakt lens kullanımınızı ve geçirdiğiniz göz ameliyatlarını not edin.
- Kuruluğumda hangi etken öne çıkıyor: yağ bezleri mi, gözyaşı yapımı mı, kapak ya da yüzey sorunu mu?
- Hangi suni gözyaşı türü bana uygun; koruyucusuz ürün kullanmalı mıyım?
- Evde kapak bakımını nasıl ve ne kadar süreyle yapmalıyım?
- Kullandığım ilaçlardan biri kuruluğu artırıyor olabilir mi?
- Tedaviye yanıtımızı ne zaman ve hangi bulgularla değerlendireceğiz?
Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.
Sık sorulan sorular
Sürekli suni gözyaşı kullanmak zararlı mı?
Suni gözyaşları gerektiği sıklıkta kullanılabilir; sık kullanıyorsanız koruyucusuz ürünler önerilir.[4] Damla ihtiyacınız giderek artıyorsa ya da damlaya rağmen rahatlamıyorsanız kuruluğun nedenini yeniden değerlendirmek için muayene olun.
Göz kuruluğu ile göz alerjisi nasıl ayırt edilir?
Kaşıntı, kızarıklık ve sulanma göz kuruluğunda da görülebilir;[5] bu yakınmalar alerjide de sıktır ve iki durum aynı kişide birlikte bulunabilir. Bazı alerji ilaçları da kuruluğu artırabilir.[4] Ayrım, kapakların ve göz yüzeyinin muayenesiyle yapılır; yalnız belirtilere bakarak kendi tanınızı koymaya çalışmayın.
Sabahları gözlerim neden yapışık ve kuru oluyor?
Sabah yapışıklığı ve kabuklanma çoğu zaman kapak kenarı iltihabı ve yağ bezi sorunlarıyla ilişkilidir.[9] Göz kapağının uykuda tam kapanmaması da sabahları belirgin kuruluğa yol açabilir.[2] Hangisinin söz konusu olduğu muayeneyle anlaşılır.
Makyaj göz kuruluğunu artırır mı?
Göz çevresinde kullanılan kozmetikler kuruluk yakınmalarını artırabilen alışkanlıklar arasında sayılır.[2] Kapak kenarını temiz tutmak kapak bakımının parçasıdır; yakınmalarınız makyajla artıyorsa bunu muayenede belirtin.[5]
Çocuklarda da göz kuruluğu olur mu?
Olabilir; ancak çocuklarda kuruluğa benzeyen yakınmaların alerji, kapak kenarı iltihabı, gözlük ihtiyacı gibi başka nedenleri de sıktır. Ayrıntılar için çocuklarda göz kuruluğu sayfasına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Perez VL, Chen W, Craig JP, et al. TFOS DEWS III: Executive Summary. Am J Ophthalmol. 2025 (yayın öncesi kabul edilmiş sürüm). doi:10.1016/j.ajo.2025.09.035. https://doi.org/10.1016/j.ajo.2025.09.035
- Jones L, Craig JP, Markoulli M, et al. TFOS DEWS III: Management and Therapy. Am J Ophthalmol. 2025;279:289-386. doi:10.1016/j.ajo.2025.05.039. PMID: 40467022. https://doi.org/10.1016/j.ajo.2025.05.039
- National Eye Institute (NEI). Dry Eye. Güncelleme 06.08.2025. https://www.nei.nih.gov/eye-health-information/eye-conditions-and-diseases/dry-eye
- American Academy of Ophthalmology (AAO). What Is Dry Eye? 08.12.2025. https://www.aao.org/eye-health/diseases/what-is-dry-eye
- NHS. Dry eyes. Son inceleme 06.01.2025. https://www.nhs.uk/symptoms/dry-eyes/
- American Academy of Ophthalmology (AAO). Computers, Digital Devices, and Eye Strain. 27.06.2024. https://www.aao.org/eye-health/tips-prevention/computer-usage
- Ismail OM, Poole ZB, Bierly SL, et al. Association between dry eye disease and migraine headaches in a large population-based study. JAMA Ophthalmol. 2019;137(5):532-536. doi:10.1001/jamaophthalmol.2019.0170. PMID: 30844042. https://doi.org/10.1001/jamaophthalmol.2019.0170
- American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org). What Too Much Screen Time Does to Your Child's Eyes. Güncelleme 29.02.2024. https://www.healthychildren.org/English/health-issues/conditions/eyes/Pages/What-Too-Much-Screen-Time-Does-to-Your-Childs-Eyes.aspx
- West Hertfordshire Teaching Hospitals NHS Trust. Blepharokeratoconjunctivitis (BKC) in children. Şubat 2026. https://www.westhertshospitals.nhs.uk/patients-and-visitors/patient-information-leaflets/blepharo-keratoconjunctivitis-bkc-children
- AboutKidsHealth (The Hospital for Sick Children). Screen time: How to prevent digital eyestrain. Güncelleme 01.02.2022. https://www.aboutkidshealth.ca/screen-time-how-to-prevent-digital-eyestrain
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz. Size uygun tanı ve tedavi, muayene sonrası hekiminiz tarafından belirlenir.
